Fosforan kodeiny

Fosforan kodeiny to substancja czynna stosowana w recepturze doustnie i doodbytniczo, w miksturach, proszkach dozowanych i czopkach o działaniu przeciwkaszlowym oraz przeciwbólowym¹. Farmakopea Polska XIII opisuje dwie sole w osobnych monografiach, fosforan półwodny i półtorawodny², a wszystkie preparaty w rejestrze surowców farmaceutycznych to postać półwodna³, więc ta karta dotyczy fosforanu kodeiny półwodnego. Surowiec należy do substancji silnie działających i jest objęty przepisami o przeciwdziałaniu narkomanii⁴.

Charakterystyka fosforanu kodeiny

Pod jakimi nazwami występuje fosforan kodeiny?

Monografia nosi tytuł Codeini phosphas hemihydricus, polską nazwę kodeiny fosforan półwodny i angielską Codeine phosphate hemihydrate⁵. W rejestrze surowców farmaceutycznych wszystkie preparaty czterech wytwórców występują jako kodeiny fosforan półwodny³, a w receptariuszach i starszych opracowaniach ta sama sól nosi nazwę Codeinum phosphoricum⁶. Druga monografowana sól, fosforan półtorawodny (Codeini phosphas sesquihydricus), nie ma odpowiednika w rejestrze². Nazwy z recept i receptariuszy zbiera wykaz synonimów recepturowych.

Jak wygląda fosforan kodeiny i w czym się rozpuszcza?

Farmakopea opisuje surowiec jako biały lub prawie biały, krystaliczny proszek albo małe, bezbarwne kryształy⁵. Rozpuszczalność monografia podaje terminami jakościowymi⁵.

Z tego układu wynika sposób wprowadzania surowca do preparatu. Do mikstur i roztworów doustnych fosforan kodeiny wprowadza się przez fazę wodną, a etanol nie służy tu za rozpuszczalnik, więc w preparatach spirytusowych i w podłożach tłuszczowych surowiec zostaje zawiesiną drobno roztartego proszku. Wodny roztwór ma odczyn kwaśny, o pH od 4,0 do 5,0⁵, i ten odczyn utrzymuje kodeinę w postaci rozpuszczalnej soli.

Zastosowanie fosforanu kodeiny w recepturze

Wykaz dawek Farmakopei Polskiej XIII przypisuje fosforanowi kodeiny działanie przeciwkaszlowe i przeciwbólowe oraz dwie drogi podania, doustną i doodbytniczą¹. Doustnie surowiec wchodzi do mieszanek i mikstur^7,8 oraz do proszków dozowanych, a drodze doodbytniczej odpowiadają czopki⁹. Dawkę przypadającą na łyżeczkę albo kroplę gotowej mikstury sprawdzisz kalkulatorem dawki w miksturze.

Fosforan kodeiny bywa też składnikiem gotowych syropów przepisywanych w mieszankach, na przykład syrop Pini zawiera go w ilości 0,06 g na 125 g preparatu, co wchodzi do rozliczenia dawki całego leku⁷.

Stężenia i dawki maksymalne fosforanu kodeiny

Wykaz dawek podaje dla obu dróg podania te same wartości¹.

Dawka maksymalna jednorazowa równa się więc dawce dobowej zwykle stosowanej, dlatego w proszkach dzielonych i czopkach rozstrzyga nie tylko ilość surowca na całą receptę, ale też liczba dawek na dobę podana w sposobie użycia. Wartości z wykazu ustalono dla mężczyzn w wieku od 20 do 40 lat o masie ciała do 70 kg, bez chorób towarzyszących¹⁰. Farmakopea nie zawiera dawek dla dzieci, więc przeliczeń pediatrycznych nie wolno z tych wartości wyprowadzać.

Co robić, gdy recepta przekracza dawkę maksymalną?

Osoba sporządzająca lek recepturowy zmniejsza ilość surowca do wielkości określonej przez dawkę maksymalną, jeżeli ze składu oraz sposobu użycia podanego w recepcie wynika przekroczenie tej dawki, a wystawiający receptę nie zamieścił adnotacji o konieczności zastosowania dawki ze składu leku¹⁰. Lek z dawką przekroczoną i nieoznaczoną wykonuje się jedynie po udokumentowanym porozumieniu z osobą, która receptę wystawiła¹⁰.

Jak policzyć podłoże czopków z fosforanem kodeiny?

Ilość podłoża zmniejsza się o objętość zajmowaną przez substancje lecznicze, liczoną przez współczynnik wyparcia (f), czyli masę podłoża w gramach odpowiadającą objętością 1,0 g danej substancji⁶. Gdy dla masła kakaowego brakuje wartości literaturowej, przyjmuje się f = 0,70, a dla podłoży o innej gęstości współczynniki są inne i wyznacza się je doświadczalnie⁶. Przy bardzo małej ilości substancji na czopek, rzędu 0,25% jego masy, współczynnika wyparcia nie uwzględnia się⁶ – przy dawce 0,03 g na czopek o masie 2 g udział sięga 1,5%, więc przeliczenie jest potrzebne. Rachunek dla całej formy wykonasz kalkulatorem masy podłoża czopków i globulek.

Niezgodności recepturowe fosforanu kodeiny

Fosforan kodeiny jest solą słabej zasady, więc niezgodność recepturowa powstaje wtedy, gdy inny składnik odbiera kodeinie postać rozpuszczalnej soli.

• Składniki alkalizujące. W obecności metamizolu sodu albo benzoesanu sodu wytrąca się trudno rozpuszczalna zasada kodeiny, a poprawa polega na dodaniu roztworu fosforanu kodeiny na końcu, do już rozcieńczonej mieszanki⁷. Tę reakcję potwierdza sama monografia, w której dodanie stężonego roztworu wodorotlenku sodu do wodnego roztworu surowca daje krystaliczny osad⁵.
• Bromki i jodki. Niezgodność jest warunkiem łącznym dwóch stężeń. Osad bromowodorku albo jodowodorku alkaloidu powstaje przy zawartości bromków lub jodków od 5%, a bywa i przy 2%, o ile w recepcie jest dość samego alkaloidu⁸. Przy bromkach 5% i fosforanie kodeiny 0,1% osad nie wytrąca się, natomiast wytrąci się, gdy stężenie fosforanu kodeiny wyniesie 0,5% lub więcej⁸.
• Garbniki. Nalewki i wyciągi roślinne wnoszą garbniki, które z alkaloidami tworzą kompleksy⁷. Monografia potwierdza alkaloidowy charakter surowca, bo jego roztwór daje reakcję na alkaloidy⁵.
• Węgiel leczniczy. Alkaloidy adsorbują się na węglu, przez co działanie leku maleje albo znika, a poprawa polega na rozdzieleniu składników i przyjmowaniu ich w odstępie czasu⁷.

Sąsiedztwo fenobarbitalu samo w sobie niezgodnością nie jest. W mieszance z fenobarbitalem w stężeniu 0,5% i fosforanem kodeiny 0,1% osad nie powstaje i recepta jest wykonalna bez zmian⁷. Rozstrzyga zawsze zestaw stężeń obu składników, nie sama obecność drugiego z nich.

Osad przesądza tu również o wydaniu leku. Lek recepturowy z niewielkim osadem wolno wydać z etykietą o wymieszaniu przed użyciem tylko wtedy, gdy osad nie zawiera składników silnie działających⁸, a fosforan kodeiny do substancji silnie działających należy⁴. Przy jego udziale osad znaczy więc lek do poprawy, nie do wydania.

Pary składników z konkretnej recepty sprawdzisz w analizatorze niezgodności recepturowych.

Sporządzanie preparatów z fosforanem kodeiny

Proszki dozowane z fosforanem kodeiny powstają w kolejności i pod kontrolą opisaną w monografii leków sporządzanych w aptece⁹.

1. Rozdrobnić składniki stałe do uzyskania bardzo miałko rozdrobnionego proszku.
2. Mieszać je do jednorodnej mieszaniny o jednakowej wielkości cząstek, w kolejności dobranej do składu.
3. Dozować objętościowo albo wagowo do kapsułek żelatynowych, kapsułek skrobiowych lub saszetek.
4. Ocenić wzrokowo jednolitość wymieszania, a następnie zbadać jednolitość masy proszków.

Masa jednej dawki proszku o masie poniżej 300 mg mieści się w granicach od 90% do 110% masy deklarowanej, a przy masie 300 mg i większej w granicach od 92,5% do 107,5%⁹. Przy dawkach rzędu 0,03 g substancji czynnej to odchylenie masy proszku, a nie odchylenie samej kodeiny, dlatego rozstrzyga jednorodność mieszaniny przygotowanej w kroku drugim.

Czopki sporządza się metodą wylewania albo wytłaczania⁹.

1. Rozetrzeć fosforan kodeiny do bardzo miałko rozdrobnionego proszku.
2. Rozdrobnić podłoże, a przy metodzie wylewania również je upłynnić.
3. Rozproszyć proszek w stopionym podłożu i przenieść masę do form, albo zmieszać składniki z rozdrobnionym masłem kakaowym i wytłoczyć czopki w prasie.
4. Zbadać jednolitość masy czopków.

Masa każdego czopka mieści się w granicach od 95% do 105% masy deklarowanej, a przy wylewaniu do form jednorazowych ocenia się wzrokowo dokładność wypełnienia formy⁹.

W miksturach kolejność wyznacza odczyn pozostałych składników. Roztwór fosforanu kodeiny dodaje się na końcu, po rozcieńczeniu składników alkalizujących całą przewidzianą ilością wody i syropu⁷.

Przechowywanie i trwałość fosforanu kodeiny

Surowiec chroni się od światła¹¹.

Bezpieczeństwo stosowania fosforanu kodeiny

Fosforan kodeiny figuruje w Wykazie B substancji silnie działających⁴, a w Wykazie A i Wykazie N nie występuje. Pełne zestawienia portal publikuje osobno jako wykaz A, wykaz N i wykaz P.

Surowce dopuszczone do obrotu

Zestawienie na podstawie rejestru³.