Magnez

Najlepiej udokumentowane zastosowania magnezu to korekta niedoboru oraz doustny osmotyczny środek przeczyszczający w przewlekłym zaparciu, natomiast w większości wskazań objawowych (kurcze łydek, bezsenność, lęk, migrena) dowody są słabe, niespójne lub oparte na badaniach niskiej jakości. Magnez to niezbędny makroelement i kofaktor ponad 300 reakcji enzymatycznych, głównie tych z udziałem ATP. W suplementach i lekach bez recepty jest dostępny w postaci soli nieorganicznych (tlenek, chlorek, siarczan) oraz organicznych (cytrynian, mleczan, asparaginian, glicynian). Bywa stosowany w profilaktyce migreny, nocnych kurczach łydek, nadciśnieniu, zaburzeniach snu i lęku, zaparciach oraz do uzupełniania niedoboru. Rozdźwięk między szerokim zakresem dopuszczonych oświadczeń zdrowotnych EFSA (funkcje mięśni, układu nerwowego, zmęczenie) a słabą bazą dowodów dla wskazań objawowych jest w przypadku magnezu szczególnie wyraźny – oświadczenie funkcjonalne opisuje rolę fizjologiczną składnika, nie potwierdza skuteczności klinicznej w konkretnej chorobie.

Synonimy i nazewnictwo magnezu

Magnez (łac. magnesium, symbol Mg, liczba atomowa 12) to dwuwartościowy kation (Mg²⁺) i drugi pod względem zawartości kation wewnątrzkomórkowy. W preparatach opisywany jest przez nazwę soli, na przykład tlenek magnezu, cytrynian magnezu, mleczan magnezu, chlorek magnezu, siarczan magnezu (sól gorzka), wodorotlenek magnezu (mleczko magnezowe), diglicynian (chelat glicynowy). Na etykietach podaje się zwykle zawartość magnezu elementarnego (jonowego), która różni się od masy całej soli.

Działanie magnezu

Magnez jest kofaktorem enzymów zależnych od ATP oraz uczestniczy w syntezie białek i kwasów nukleinowych, przewodnictwie nerwowo-mięśniowym i regulacji napięcia mięśni gładkich i szkieletowych. Około 60% ustrojowego magnezu znajduje się w kościach, blisko 39% w tkankach miękkich (głównie mięśniach), a poniżej 1% w surowicy, co sprawia, że stężenie w surowicy słabo odzwierciedla zasoby całkowite. W jelicie sole magnezu słabo wchłaniane lub przyjęte w nadmiarze zatrzymują wodę w świetle przewodu pokarmowego na drodze osmotycznej, co jest podstawą działania przeczyszczającego. W nerkach magnez podlega filtracji i resorpcji zwrotnej, a jego wydalanie rośnie przy stosowaniu diuretyków pętlowych i tiazydowych.

Skuteczność kliniczna magnezu

Czy magnez jest skuteczny w leczeniu zaparć?

Tlenek magnezu skutecznie zwiększa częstość i poprawia konsystencję stolca w przewlekłym zaparciu i jest to najlepiej udokumentowane wskazanie objawowe magnezu. W metaanalizie 8 randomizowanych badań kontrolowanych (RCT = randomizowane badanie kontrolowane) z łączną próbą 787 uczestników, obejmującej różne suplementy (kiwi, senes, tlenek magnezu i inne), efekt tlenku magnezu pochodził z 2 RCT z tlenkiem magnezu: odpowiedź uzyskało 68% leczonych wobec 19% w grupie kontrolnej (RR = 3,32, 95% CI od 1,59 do 6,92, p = 0,001, gdzie RR to ryzyko względne), a częstość wypróżnień wzrosła o 3,72 wypróżnienia na tydzień (MD = 3,72, 95% CI od 1,41 do 6,03, p = 0,002, gdzie MD to różnica średnich) i poprawiła się konsystencja stolca o 1,14 punktu skali Bristol (95% CI od 0,48 do 1,79)¹. Potwierdza to podwójnie zaślepione RCT z placebo (90 pacjentów, przewaga kobiet, średni czas trwania objawów blisko 10 lat), w którym tlenek magnezu 1,5 g na dobę dał poprawę ogólną u 68,3% wobec 11,7% na placebo (p < 0,0001), z częstością ciężkich zdarzeń niepożądanych związanych z leczeniem równą 0%².

Czy magnez obniża ciśnienie tętnicze?

Suplementacja magnezu obniża ciśnienie tętnicze w stopniu niewielkim, a efekt koncentruje się u osób z nadciśnieniem leczonych farmakologicznie oraz z hipomagnezemią, natomiast u osób z prawidłowym ciśnieniem nie osiąga istotności statystycznej. W metaanalizie 38 RCT z łączną próbą 2709 uczestników (mediana dawki 365 mg magnezu elementarnego, zakres od 82,3 do 637 mg, mediana czasu interwencji 12 tygodni) magnez obniżył ciśnienie skurczowe o 2,81 mm Hg (95% CI od -4,32 do -1,29) i rozkurczowe o 2,05 mm Hg (95% CI od -3,23 do -0,88) wobec placebo. U osób z nadciśnieniem przyjmujących leki hipotensyjne redukcja ciśnienia skurczowego wyniosła 7,68 mm Hg, a u osób z hipomagnezemią 5,97 mm Hg (obie p < 0,05). W grupie normotensyjnej nie osiągnięto istotności statystycznej. Autorzy odnotowali wysoką heterogeniczność między badaniami i brak zależności dawka-odpowiedź (wszystkie p ≥ 0,20), co nakazuje ostrożną interpretację³.

Czy magnez jest skuteczny w profilaktyce migreny?

Dowody kliniczne na stosowanie magnezu w profilaktyce migreny są niespójne między metaanalizami i różnią się w ocenie tego samego punktu końcowego. Przegląd systematyczny i metaanaliza dawka-odpowiedź obejmująca 22 badania nad różnymi suplementami wykazała, że magnez zmniejszał liczbę napadów (MD = -2,51), nasilenie (MD = -0,88) i liczbę dni z migreną w miesiącu (MD = -1,66) wobec grupy kontrolnej – liczba badań i próba swoiste dla magnezu oraz przedziały ufności dla tych oszacowań nie zostały podane w abstrakcie, dlatego wartości należy traktować jako punktowe⁴. Wcześniejsza metaanaliza doszła do przeciwnego wniosku – magnez nie zmniejszył istotnie nasilenia migreny u dorosłych (RoM = -0,17, 95% CI od -0,36 do 0,02, I² = 48%, 3 badania, 226 uczestników, gdzie RoM to stosunek średnich), a jakość dowodów oceniono jako niską i uznano, że skuteczność magnezu w profilaktyce migreny pozostaje nieznana⁵.

Czy magnez łagodzi nocne kurcze łydek?

U dorosłych z idiopatycznymi kurczami mięśni szkieletowych, najczęściej nocnymi kurczami łydek, magnez nie zmniejsza częstości kurczów w porównaniu z placebo. W przeglądzie Cochrane obejmującym 11 RCT i 735 osób procentowa zmiana liczby kurczów na tydzień po 4 tygodniach nie różniła się istotnie od placebo (MD = -9,59%, 95% CI od -23,14% do 3,97%, 3 badania, 177 uczestników, dowody o umiarkowanej pewności), podobnie jak bezwzględna liczba kurczów na tydzień (MD = -0,18, 95% CI od -0,84 do 0,49, 5 badań, 307 uczestników). Odsetek osób z redukcją częstości kurczów o co najmniej 25% również się nie różnił (RR = 1,04, 95% CI od 0,84 do 1,29, dowody o wysokiej pewności). W kurczach związanych z ciążą wyniki badań są sprzeczne i wymagają dalszych badań. Magnez doustny wiązał się z częstszymi łagodnymi zdarzeniami niepożądanymi niż placebo (RR = 1,51, 95% CI od 0,98 do 2,33), głównie ze strony przewodu pokarmowego (biegunka)⁶.

Czy magnez poprawia sen i łagodzi lęk?

Dowody kliniczne na stosowanie magnezu w leczeniu bezsenności i łagodzeniu lęku są słabe i pochodzą z badań niskiej jakości. Metaanaliza 3 RCT z udziałem 151 starszych dorosłych z bezsennością wykazała skrócenie latencji zaśnięcia o 17,36 minuty wobec placebo (95% CI od -27,27 do -7,44, p = 0,0006), przy nieistotnym statystycznie wydłużeniu całkowitego czasu snu o 16,06 minuty. Wszystkie badania obarczone były umiarkowanym do wysokiego ryzykiem błędu systematycznego, a jakość dowodów oceniono jako niską do bardzo niskiej⁷. W lęku przegląd systematyczny 18 badań (część stosowała magnez w połączeniu z innymi składnikami) sugerował możliwą korzyść w grupach podatnych: korzystny wpływ na subiektywny lęk zgłoszono w 4 z 8 badań w grupach z lękiem, 4 z 7 badań w zespole napięcia przedmiesiączkowego i 1 z 2 badań w nadciśnieniu, przy braku efektu w lęku poporodowym. Autorzy określili jakość dowodów jako słabą⁸.

Czy suplementacja skutecznie uzupełnia niedobór magnezu?

Suplementacja magnezu skutecznie podnosi jego stężenie w surowicy u osób z niskim wyjściowym poziomem. W metaanalizie 23 RCT z udziałem 1345 chorych na cukrzycę typu 2 suplementacja zwiększyła stężenie magnezu w surowicy (WMD = 0,69, 95% CI od 0,32 do 1,06, gdzie WMD to ważona różnica średnich) i obniżyła glikemię na czczo (WMD = -0,58, 95% CI od -0,87 do -0,28), przy minimalnym wpływie na hemoglobinę glikowaną (WMD = -0,16, 95% CI od -0,32 do 0,00)⁹. Korekta udokumentowanego niedoboru i hipomagnezemii pozostaje najlepiej uzasadnionym wskazaniem, a wystarczające spożycie według wartości referencyjnych EFSA wynosi 350 mg na dobę dla mężczyzn i 300 mg na dobę dla kobiet¹⁰.

Oświadczenia zdrowotne EFSA dla magnezu

Magnez ma liczne dopuszczone oświadczenia zdrowotne funkcjonalne (art. 13(1) rozp. (WE) 1924/2006, ujęte w rozp. (UE) 432/2012). Oświadczenie funkcjonalne opisuje fizjologiczną rolę składnika i nie jest równoznaczne z potwierdzeniem skuteczności w leczeniu konkretnej choroby. Dopuszczone oświadczenia mówią, że magnez:

• przyczynia się do zmniejszenia uczucia zmęczenia i znużenia,
• pomaga w utrzymaniu równowagi elektrolitowej,
• przyczynia się do utrzymania prawidłowego metabolizmu energetycznego,
• pomaga w prawidłowym funkcjonowaniu układu nerwowego,
• pomaga w prawidłowym funkcjonowaniu mięśni,
• pomaga w prawidłowej syntezie białka,
• pomaga w utrzymaniu prawidłowych funkcji psychologicznych,
• pomaga w utrzymaniu zdrowych kości,
• pomaga w utrzymaniu zdrowych zębów,
• odgrywa rolę w procesie podziału komórek.

Pełne brzmienie i status tych oświadczeń podaje rejestr¹¹.

Bezpieczeństwo magnezu

U osób z prawidłową czynnością nerek magnez z suplementów jest dobrze tolerowany, a najczęstszym działaniem niepożądanym jest zależna od dawki biegunka i inne dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego (biegunkę odnotowano u 11–37% przyjmujących magnez doustnie wobec 10–14% w grupach kontrolnych)⁶. Ze względu na ryzyko biegunki górny tolerowany poziom spożycia magnezu z suplementów, wody i żywności wzbogacanej ustalono na 250 mg na dobę – wartość ta nie obejmuje magnezu naturalnie obecnego w żywności i wodzie¹². Poważne ryzyko dotyczy osób z niewydolnością nerek, u których upośledzone wydalanie może prowadzić do hipermagnezemii z osłabieniem mięśni, spadkiem ciśnienia, zaburzeniami przewodzenia w sercu, a w skrajnych przypadkach zatrzymaniem oddechu i akcji serca. U tych pacjentów suplementacja wymaga ostrożności i nadzoru.

Interakcje magnezu

Sole magnezu tworzą w przewodzie pokarmowym trudno wchłanialne kompleksy (chelaty) z niektórymi lekami, zmniejszając ich wchłanianie. Dotyczy to antybiotyków z grupy tetracyklin (na przykład doksycyklina) i fluorochinolonów (na przykład cyprofloksacyna, lewofloksacyna), bisfosfonianów (na przykład alendronian) oraz lewotyroksyny. Aby ograniczyć interakcję, magnez należy przyjmować w odstępie kilku godzin od tych leków (zwykle antybiotyk 2 godziny przed lub 4–6 godzin po magnezie, bisfosfoniany i lewotyroksynę odpowiednio wcześniej). W kierunku odwrotnym niektóre leki zwiększają utratę magnezu lub zmieniają jego stężenie: diuretyki pętlowe i tiazydowe nasilają wydalanie magnezu z moczem, a długotrwałe stosowanie inhibitorów pompy protonowej wiąże się z ryzykiem hipomagnezemii. Diuretyki oszczędzające potas mogą natomiast zmniejszać wydalanie magnezu.

Dawkowanie magnezu

Dawkę magnezu podaje się w przeliczeniu na magnez elementarny, który stanowi tylko część masy soli. Dawki stosowane w badaniach klinicznych nad nadciśnieniem czy zaparciem przekraczały górny tolerowany poziom dla suplementów i były prowadzone pod kontrolą badawczą.

Cel	Dawka (magnez elementarny lub sól)	Źródło / uwagi
Wystarczające spożycie (dieta)	350 mg/d mężczyźni, 300 mg/d kobiety	wartości referencyjne EFSA10
Górny tolerowany poziom z suplementów	250 mg/d	poza magnezem naturalnie obecnym w żywności12
Nadciśnienie (w badaniach)	mediana 365 mg/d (zakres 82,3–637 mg)	dawki badawcze, część powyżej UL dla suplementów3
Przewlekłe zaparcie	tlenek magnezu 1,5 g/d	dawka lecznicza w RCT2

Postacie magnezu

Postacie magnezu różnią się zawartością magnezu elementarnego i rozpuszczalnością, co przekłada się na wchłanianie i profil zastosowań. Tlenek magnezu ma najwyższą zawartość magnezu elementarnego w przeliczeniu na masę soli (około 60%), ale jest słabo rozpuszczalny i słabo wchłaniany, co sprawia, że znaczna część pozostaje w świetle jelita i działa osmotycznie – dlatego to właśnie tlenek magnezu jest najlepiej przebadaną postacią w leczeniu zaparcia¹. Sole organiczne, takie jak cytrynian, mleczan, chlorek, asparaginian i diglicynian, są lepiej rozpuszczalne i zwykle lepiej wchłaniane niż tlenek, dlatego preferuje się je do uzupełniania niedoboru, choć kliniczne znaczenie różnic między dobrze wchłanianymi solami jest ograniczone.