Epinefryna

Epinefryna to katecholamina, którą Farmakopea Polska XIII opisuje w dwóch osobnych monografiach, jednej dla zasady i drugiej dla jej winianu^1,2. Obie postacie stoją w Wykazie A, wśród substancji bardzo silnie działających³, a Wykaz dawek wiąże z nimi podanie podskórne, domięśniowe i dożylne⁴. W rejestrze surowców farmaceutycznych nie figuruje żaden preparat epinefryny⁵, więc leku recepturowego z tym składnikiem apteka nie wykona.

Charakterystyka epinefryny

Jak nazywa się epinefryna w Farmakopei i na recepcie?

Farmakopea prowadzi tę substancję pod tytułem Adrenalinum, z polską nazwą adrenalina i angielską Adrenaline¹. Nazwa epinefryna należy do drugiej rodziny nazw tej samej cząsteczki i Farmakopea podaje ją jako synonim w Wykazie A, w postaci Epinephrinum przy zasadzie oraz Epinephrini tartras przy soli³. Sól ma własny tytuł Adrenalini tartras, polską nazwę adrenaliny winian i angielską Adrenaline tartrate². Recepta, monografia i rejestr posługują się więc różnymi nazwami tego samego składnika, a przełożenie jednej na drugą ułatwia tłumacz nazw surowców recepturowych.

Jak wygląda epinefryna i w czym się rozpuszcza?

Zasada i winian różnią się właśnie w tym punkcie, który rozstrzyga o wykonaniu roztworu, więc rozpuszczalność trzeba czytać osobno dla każdej z postaci^1,2.

Zasada jest praktycznie nierozpuszczalna także w chlorku metylenu, rozpuszcza się natomiast w kwasie solnym¹. Z tego układu wynika, że wodny roztwór epinefryny powstaje z winianu, a sama zasada w wodzie pozostaje nierozpuszczona i do przejścia w roztwór wymaga środowiska kwasowego.

Zastosowanie epinefryny w recepturze

Wykaz dawek przypisuje epinefrynie działanie katecholaminy stosowanej w ostrych odczynach i we wstrząsie anafilaktycznym, a jako drogi podania wskazuje podskórną, domięśniową i dożylną⁴. Przy surowcach przeznaczonych do stosowania zewnętrznego ten sam wykaz podaje w miejsce dawek zakres zalecanych stężeń w danej postaci leku⁶, a przy epinefrynie podaje dawki na podanie pozajelitowe.

Stężenia i dawki maksymalne epinefryny

Wykaz dawek prowadzi dwa osobne wpisy, jeden dla winianu i jeden dla zasady, i z każdą postacią wiąże inne drogi podania⁴.

Dla winianu wykaz dopisuje dawkę zwykle stosowaną dobową 1 mg oraz dawki maksymalne, 1 mg jednorazowo i 3 mg na dobę⁴. Przy zasadzie podaje jedną wielkość na każdą drogę podania, bez rozdzielenia na dawkę zwykle stosowaną i maksymalną⁴.

Rozcieńczenie 1:10 000 odpowiada stężeniu 0,01%, czyli 0,1 mg substancji w mililitrze, i stąd wychodzi wskazana w wykazie objętość 5 mL. Zapis rozcieńczenia na stężenie procentowe przelicza kalkulator stężeń recepturowych.

Dawki maksymalne z wykazu ustalono dla mężczyzn w wieku 20–40 lat o masie ciała do 70 kg, bez chorób towarzyszących⁶. Wartości dla dzieci ani przeliczeń na inną masę ciała z tych liczb nie wyprowadza się.

Co robić, gdy recepta przekracza dawkę maksymalną?

Osoba sporządzająca lek recepturowy zmniejsza ilość surowca do wielkości wyznaczonej przez dawkę maksymalną, jeżeli ze składu i sposobu użycia podanego w recepcie wynika przekroczenie tej dawki, a wystawiający receptę nie zamieścił adnotacji o konieczności zastosowania dawki wskazanej w składzie⁶. Lek z dawką maksymalną przekroczoną i nieoznaczoną wykonuje się jedynie po udokumentowanym porozumieniu z osobą, która receptę wystawiła⁶.

Niezgodności recepturowe epinefryny

Każda niezgodność recepturowa epinefryny wynika z dwóch cech opisanych w monografiach, z różnicy rozpuszczalności między solą a zasadą oraz z wrażliwości substancji na powietrze i światło.

• Odczyn zasadowy. Winian jest łatwo rozpuszczalny w wodzie, a zasada praktycznie nierozpuszczalna i przechodzi do roztworu dopiero w kwasie solnym^2,1. Podniesienie pH roztworu soli prowadzi więc do wydzielenia postaci, której woda nie rozpuszcza.
• Powietrze. Monografia opisuje adrenalinę jako proszek zabarwiający się pod wpływem powietrza, a jej przechowywanie nakazuje w atmosferze azotu¹. Przy winianie za rozwiązanie bardziej wskazane niż hermetyczny pojemnik monografia podaje próbówkę zatopioną w próżni albo w atmosferze gazu obojętnego².
• Światło. Zmianę barwy zasady wywołuje obok powietrza również światło, a wymagania przechowywania obu postaci nakazują ochronę przed nim^1,2.

Pary surowców, które nie powinny się spotkać w jednym przepisie, zestawia analizator niezgodności recepturowych.

Przechowywanie i trwałość epinefryny

Zasadę przechowuje się w atmosferze azotu, chroniąc od światła¹. Dla winianu monografia wskazuje hermetyczny pojemnik, a jako rozwiązanie bardziej wskazane próbówkę zatopioną w próżni albo w atmosferze gazu obojętnego, także z ochroną przed światłem². Wymagania obu monografii wykraczają zatem poza szczelne opakowanie i obejmują usunięcie powietrza z otoczenia substancji.

Bezpieczeństwo stosowania epinefryny

Do których wykazów należy epinefryna?

Wykaz substancji bardzo silnie działających, czyli Wykaz A, zawiera oba wpisy, Adrenalinum (Epinephrinum) i Adrenalini tartras (Epinephrini tartras)³. Wykazy zamieszczono dla ułatwienia przestrzegania przepisów prawa farmaceutycznego, w tym zasad wydawania leków z aptek i wystawiania recept, które wobec substancji bardzo silnie działających (Venena) przewidują szczególną ostrożność lub specjalne zasady postępowania⁷. W Wykazie B, obejmującym substancje silnie działające (Separanda), epinefryny nie ma⁸, nie występuje też w Wykazie środków odurzających, czyli Wykazie N⁹. Jej pozycja w Wykazie A stoi bez znaku § i §§, a te oznaczenia obejmują substancje z grup III-P i IV-P psychotropowych oraz prekursory kategorii 1, a także substancje z grupy II-N środków odurzających i II-P psychotropowych⁷, więc epinefryna nie podlega przepisom o przeciwdziałaniu narkomanii i nie jest substancją psychotropową. Pełne zestawienia portal publikuje osobno, wykaz A substancji bardzo silnie działających, wykaz N środków odurzających oraz wykaz P substancji psychotropowych.

Surowce dopuszczone do obrotu

W rejestrze surowców farmaceutycznych dopuszczonych do obrotu w Polsce nie ma preparatu zasady adrenaliny ani jej winianu⁵. Obie postacie mają monografie farmakopealne^1,2 oraz pozycje w Wykazie dawek⁴, brak surowca w rejestrze zamyka jednak drogę do wykonania z nich leku w aptece.