Lanolina

Lanolina (Adeps lanae) to oczyszczony, bezwodny wosk otrzymywany z tłuszczu wełny owczej, stosowany w recepturze jako podłoże absorpcyjne oraz dodatek nadający podłożom hydrofobowym zdolność wchłaniania wody¹. Dzięki dużej zawartości estrów steroli i alkoholi wełny wiąże znaczne ilości wody bez emulgatora, przez co przekształca maści tłuszczowe w podłoża emulsyjne typu woda w oleju.

Charakterystyka lanoliny

Lanolina jest lepką, ciągliwą masą o barwie od jasnożółtej do żółtobrązowej i słabym, charakterystycznym zapachu¹. Temperatura topnienia mieści się w zakresie około 38–44 °C, co pozwala łączyć ją z podłożami tłuszczowymi w łagodnym ogrzewaniu na łaźni wodnej¹. Jest praktycznie nierozpuszczalna w wodzie, słabo rozpuszczalna w etanolu na zimno, dobrze w eterze i chloroformie.

Najważniejszym parametrem technologicznym jest bardzo wysoka liczba wodna, wynosząca około 180–200, czyli 100 g lanoliny wiąże blisko dwukrotność swojej masy wody². Ta cecha czyni lanolinę najsilniejszym podłożem absorpcyjnym stosowanym w recepturze. Lanolina wykazuje wyraźną higroskopijność i sama chłonie wilgoć z otoczenia.

Zastosowanie lanoliny w recepturze

Lanolina służy przede wszystkim do nadawania podłożom tłuszczowym zdolności wiązania wody i fazy wodnej z substancjami rozpuszczonymi. Dodatek lanoliny do vaselinum album lub parafiny przekształca obojętne podłoże hydrofobowe w podłoże absorpcyjne, zdolne wchłonąć roztwór wodny substancji leczniczej i utworzyć maść lub krem typu woda w oleju².

W recepturze lanolina wchodzi w skład maści, kremów i emulsji w/o, a także ułatwia wprowadzenie wodnych roztworów soli, wyciągów i substancji hydrofilowych do podłoża tłuszczowego. Bywa też składnikiem podłoży o działaniu ochronnym i natłuszczającym, gdzie poprawia rozprowadzanie preparatu na skórze i zwiększa jego przyczepność.

Stężenia i dawki maksymalne lanoliny

Lanolinę stosuje się w podłożach złożonych zwykle w udziale od kilku do kilkudziesięciu procent, dobieranym do wymaganej zdolności wiązania wody. Już dodatek rzędu 5–10% do wazeliny znacząco zwiększa jej liczbę wodną, natomiast podłoża silnie absorpcyjne zawierają lanoliny 20–30% lub więcej².

Jako podłoże i substancja pomocnicza lanolina nie ma ustalonej dawki maksymalnej w Farmakopei Polskiej, ponieważ monografia dotyczy jej tożsamości i czystości, a nie dawkowania substancji czynnej¹. O jej udziale decyduje wymagana konsystencja i pojemność wodna podłoża, a nie limit farmakopealny. Współczynnik wyparcia nie dotyczy lanoliny, gdyż nie jest ona substancją formowaną w czopki.

Niezgodności recepturowe lanoliny

Główna niezgodność recepturowa lanoliny wynika z obecności resztkowych wolnych kwasów tłuszczowych oraz jej skłonności do jełczenia, co może prowadzić do reakcji z substancjami wrażliwymi na środowisko kwaśne i utleniające². Produkty utleniania i wolne kwasy mogą rozkładać substancje nietrwałe oraz zmieniać barwę i zapach preparatu.

Należy odróżnić lanolinę bezwodną od lanoliny uwodnionej – ta druga zawiera wodę i nie jest już zdolna do wiązania dodatkowych, dużych ilości fazy wodnej, co bywa źródłem błędu przy planowaniu składu. Lanolina może też sprzyjać uczuleniom kontaktowym, dlatego w preparatach dla osób z nadwrażliwością bywa zastępowana innym podłożem absorpcyjnym. Przy łączeniu z substancjami utleniającymi rozważ dodatek przeciwutleniacza i sporządzanie preparatu na bieżąco.

Sporządzanie preparatów z lanoliną

Lanolinę wprowadza się do podłoża przez stopienie razem ze składnikami tłuszczowymi w łagodnej temperaturze łaźni wodnej, nieznacznie powyżej jej temperatury topnienia, unikając przegrzania przyspieszającego jełczenie². Po uzyskaniu jednolitej fazy tłuszczowej masę miesza się do ochłodzenia.

Fazę wodną z rozpuszczoną substancją leczniczą dodaje się stopniowo, małymi porcjami, do ciepłego lub letniego podłoża zawierającego lanolinę, intensywnie mieszając aż do wchłonięcia wody i uzyskania jednorodnej emulsji w/o. Wysoka liczba wodna pozwala wprowadzić duże objętości roztworu bez rozwarstwienia, pod warunkiem powolnego dodawania i dokładnego ucierania.

Przechowywanie i trwałość lanoliny

Lanolinę przechowuje się w dobrze zamkniętych opakowaniach, chroniąc przed światłem i ciepłem, które przyspieszają jełczenie i utlenianie¹. Podwyższona temperatura oraz dostęp powietrza skracają jej trwałość i pogarszają właściwości technologiczne.

Zjełczała lanolina o zmienionym zapachu, barwie lub odczynie nie nadaje się do sporządzania preparatów, ponieważ może rozkładać substancje lecznicze i drażnić skórę. Preparaty z lanoliną sporządza się zwykle na bieżąco, w ilościach odpowiadających planowanemu okresowi stosowania.

Bezpieczeństwo stosowania lanoliny

Lanolina jest przeznaczona wyłącznie do stosowania zewnętrznego na skórę i zwykle dobrze tolerowana². Ze względu na dobre właściwości natłuszczające i wiążące wodę bywa składnikiem podłoży ochronnych i pielęgnacyjnych.

Możliwym działaniem niepożądanym jest alergia kontaktowa, dlatego u osób z rozpoznaną nadwrażliwością na lanolinę należy dobrać inne podłoże absorpcyjne. Zjełczała lanolina zwiększa ryzyko podrażnienia skóry i nie powinna być używana.

Surowce dopuszczone do obrotu

Zestawienie na podstawie rejestru³.