Węglan sodu

Węglan sodu to surowiec pomocniczy stosowany w recepturze w fazie wodnej, o silnie zasadowym odczynie roztworu. Farmakopea Polska XIII prowadzi dla niego trzy osobne monografie, dla postaci bezwodnej, jednowodnej i dziesięciowodnej¹. Jedynym preparatem recepturowym z tym surowcem, który ma w Farmakopei monografię narodową, jest mydło lecznicze, a jego przepis wskazuje postać dziesięciowodną². Rejestr surowców farmaceutycznych nie obejmuje węglanu sodu w żadnej z trzech postaci³.

Charakterystyka węglanu sodu

Jak nazywa się węglan sodu i czym różni się od wodorowęglanu?

Nazwa łacińska monografii to Natrii carbonas, polska sodu węglan, a angielska Sodium carbonate¹. Postaci uwodnione mają własne tytuły, Natrii carbonas monohydricus, czyli sodu węglan jednowodny⁴, oraz Natrii carbonas decahydricus, czyli sodu węglan dziesięciowodny⁵.

Węglanu sodu nie należy mylić z wodorowęglanem sodu, który ma osobną monografię pod tytułem Natrii hydrogenocarbonas. Farmakopea łączy oba surowce jednym zdaniem, wodorowęglan sodu ogrzewany w postaci stałej lub w roztworze stopniowo przechodzi w węglan sodu⁶. To wodorowęglan jest surowcem aptecznym, w rejestrze figuruje w czterech pozycjach, także pod dawną nazwą Natrium bicarbonicum³. Odpowiedniki nazw z recept i receptariuszy zbiera wykaz synonimów recepturowych.

Jak wygląda węglan sodu i w czym się rozpuszcza?

Trzy postaci różnią się wyglądem i zachowaniem wobec wilgoci, a to właśnie po tym rozpoznaje się je w słoju.

Z tego układu wynika, że postaci nie są wymienne wagowo. Bezwodna jest higroskopijna i przybiera na masie w wilgotnym powietrzu, dziesięciowodna wietrzeje, czyli oddaje wodę krystalizacyjną, a każda z nich wnosi inną ilość samego węglanu. Przepis, który wskazuje postać dziesięciowodną, wymaga właśnie jej, a nie proszku bezwodnego.

Rozpuszczalność wszystkie trzy monografie opisują tak samo¹.

Węglan sodu wprowadza się zatem wyłącznie do fazy wodnej preparatu, a w etanolu i w podłożach tłuszczowych zostaje nierozpuszczonym proszkiem. Jego roztwór wodny ma odczyn silnie zasadowy¹ i to ta cecha rozstrzyga o jego zastosowaniu oraz o niezgodnościach.

Zastosowanie węglanu sodu w recepturze

W jakim preparacie farmakopealnym występuje węglan sodu?

Mydło lecznicze (Sapo medicatus, syn. Sapo medicinalis, Sapo durus) to biały lub żółty proszek zawierający mieszaninę soli sodowych kwasów tłuszczowych, łatwo rozpuszczalny w wodzie, którego roztwór pieni się przy wstrząsaniu².

• woda oczyszczona – 332,0 cz.
• smalec – 50,0 cz.
• olej rzepakowy oczyszczony – 50,0 cz.
• chlorek sodu – 25,0 cz.
• wodorotlenek sodu – 18,0 cz.
• etanol 96% – 12,0 cz.
• węglan sodu dziesięciowodny – 3,0 cz.

Rola węglanu sodu w tym przepisie jest wąska i łatwo ją pomylić z rolą zasady. Zmydlanie tłuszczów prowadzi wodorotlenek sodu, natomiast węglan sodu wchodzi dopiero na etapie wysalania gotowego mydła, rozpuszczony razem z chlorkiem sodu w osobnej porcji wody².

Stężenia stosowane w preparatach z węglanem sodu

Ilość węglanu sodu wyznacza przepis konkretnego preparatu, a nie zakres stężeń dobierany przy stole. W mydle leczniczym są to 3,0 cz. postaci dziesięciowodnej, rozpuszczone w 80 cz. wody razem z 25,0 cz. chlorku sodu². Zapis w częściach przeliczysz na naważki dla zleconej ilości leku kalkulatorem stężeń recepturowych.

Niezgodności recepturowe węglanu sodu

Wszystkie niezgodności recepturowe węglanu sodu wynikają z odczynu jego roztworu, silnie zasadowego w każdej z trzech postaci¹.

• Kwasy recepturowe. Węglan sodu jest solą kwasu węglowego, więc z kwasami zachodzi zobojętnienie z wydzieleniem dwutlenku węgla. Wolny kwas przechodzi w sól sodową i traci działanie, na którym opiera się preparat.
• Wodorowęglan sodu ogrzewany w tym samym preparacie. Wodorowęglan przechodzi w węglan sodu pod wpływem ogrzewania, także w roztworze⁶, więc podgrzanie preparatu z wodorowęglanem podnosi jego odczyn ponad zamierzony.
• Mieszaniny proszkowe. Postać bezwodna jest higroskopijna¹, a dziesięciowodna wietrzeje⁵, przez co proszek zawilgaca się albo zbryla, a naważka przestaje odpowiadać przepisowi.

Niezgodnością nie jest połączenie z chlorkiem sodu. Oba surowce rozpuszcza się razem w jednej porcji wody na etapie wysalania mydła leczniczego².

Pary składników z konkretnej recepty sprawdzisz w analizatorze niezgodności recepturowych.

Sporządzanie mydła leczniczego z węglanem sodu

Monografia narodowa prowadzi przez cały proces, od zmydlania po suszenie gotowego proszku².

1. Stopić smalec z olejem rzepakowym oczyszczonym i dodać etanol 96%.
2. Na łaźni wodnej dodawać do stopionej mieszaniny, ciągle mieszając, świeżo przygotowany roztwór wodorotlenku sodu w 42 cz. wody.
3. Do powstałej gęstej masy dodać 200 cz. gorącej wody i ogrzewać, mieszając, aż próbka około 1 g rozpuści się w 10 mL gorącej wody.
4. Osobno rozpuścić chlorek sodu i węglan sodu w 80 cz. wody, przesączyć, dodać do zmydlonej masy i ogrzewać, mieszając, aż mydło oddzieli się od cieczy.
5. Ochłodzić, ostrożnie zlać ciecz, mydło przemyć kilkakrotnie małymi porcjami zimnej wody, odcedzić i wycisnąć w płótnie.
6. Pokroić na cienkie paski, wysuszyć w temperaturze nie wyższej niż 30 °C i sproszkować.

Roztwór wodorotlenku sodu ma być świeżo przygotowany, a suszenie prowadzi się poniżej 30 °C², więc gotowego mydła nie dosusza się w wyższej temperaturze.

Przechowywanie i trwałość węglanu sodu

Surowiec i gotowy preparat mają różne wymagania.

Wymóg pojemnika hermetycznego, ostrzejszy niż zwykłe dobre zamknięcie, wynika wprost z zachowania surowca wobec wilgoci. Postać bezwodna chłonie wodę z powietrza, a dziesięciowodna ją oddaje, więc źle zamknięty słój zmienia masę zawartości w obie strony.

Bezpieczeństwo stosowania węglanu sodu

Czy węglan sodu figuruje w wykazach farmakopealnych?

Węglan sodu nie należy do żadnego z trzech wykazów Farmakopei Polskiej XIII. Nie ma go w Wykazie substancji bardzo silnie działających, czyli Wykazie A⁷, ani w Wykazie substancji silnie działających, czyli Wykazie B⁸, ani w Wykazie środków odurzających, czyli Wykazie N⁹. Pod nazwą zbliżoną do tytułu monografii wykazy wymieniają preparaty złożone o zupełnie innym działaniu, tiopental z węglanem sodu w Wykazie A i ceftazydym z węglanem sodu do wstrzykiwań w Wykazie B. Pełne zestawienia portal publikuje osobno, wykaz A substancji bardzo silnie działających, wykaz N środków odurzających oraz wykaz P substancji psychotropowych.

W gotowym mydle leczniczym węglan sodu nie zostaje w istotnej ilości. Etap wysalania kończy się zlaniem cieczy i kilkukrotnym przemyciem mydła zimną wodą, które usuwa rozpuszczone sole².

Surowce dopuszczone do obrotu

W rejestrze surowców farmaceutycznych węglan sodu nie występuje w żadnej z trzech postaci, nie ma w nim także mydła leczniczego. Z preparatów mydlanych rejestr obejmuje mydło potasowe (Sapo kalinus)³.