Przeziębienie
Przeziębienie – wirusowy nieżyt górnych dróg oddechowych, katar, ból gardła i kaszel. Leczenie objawowe i porada w aptece.
Przeziębienie to samoograniczająca się infekcja wirusowa górnych dróg oddechowych, która ustępuje samoistnie w ciągu 7–10 dni, a leczenie jest wyłącznie objawowe. Większość dostępnych bez recepty preparatów „na przeziębienie” ma słabe lub niepewne dowody skuteczności, dlatego rola farmaceuty to przede wszystkim łagodzenie dokuczliwych objawów, odradzanie antybiotyku i rozpoznanie sytuacji wymagających lekarza1.
Definicja i klasyfikacja przeziębienia
Przeziębienie (common cold) to ostry, wirusowy nieżyt błony śluzowej nosa, gardła i zatok, przebiegający bez zajęcia dolnych dróg oddechowych. Jest to rozpoznanie kliniczne, bez formalnego podziału na postaci, odróżniane od grypy oraz od zakażeń bakteryjnych zatok i gardła.
Epidemiologia przeziębienia
Przeziębienie jest najczęstszą ostrą chorobą człowieka i główną przyczyną nieobecności w pracy i szkole1. Dorośli chorują średnio kilka razy w roku, dzieci częściej, ze szczytem zachorowań w sezonie jesienno-zimowym.
Przyczyny i czynniki ryzyka przeziębienia
Przeziębienie wywołują wirusy przenoszone drogą kropelkową i przez kontakt z zakażonymi wydzielinami:
- rinowirusy (rhinovirus) (najczęstsze) – odpowiadają za większość zachorowań,
- koronawirusy sezonowe (częste) – zwłaszcza w chłodnej porze roku,
- wirus paragrypy, wirus syncytialny nabłonka oddechowego (RSV) i ludzki metapneumowirus (rzadsze) – częściej dają cięższy przebieg u dzieci,
- adenowirusy i enterowirusy (rzadsze) – sporadyczne przyczyny objawów przeziębieniowych.
Czynniki ryzyka to bliski kontakt z osobami chorymi, przebywanie w skupiskach (żłobek, przedszkole, transport zbiorowy), narażenie na dym tytoniowy oraz obniżona odporność.
Objawy przeziębienia
Objawy narastają przez 2–3 dni i zwykle ustępują w ciągu 7–10 dni:
- wyciek z nosa (początkowo wodnisty, później gęstniejący) i blokada nosa,
- kichanie i drapanie lub ból gardła,
- kaszel, najczęściej początkowo suchy,
- chrypka i uczucie spływania wydzieliny po tylnej ścianie gardła,
- złe samopoczucie, ból głowy i mięśni, stan podgorączkowy (wysoka gorączka jest rzadka).
Czerwone flagi przeziębienia
Wymagają pilnej oceny lekarskiej, bo wskazują na powikłanie lub inną chorobę niż niepowikłane przeziębienie:
- wysoka gorączka powyżej 39°C lub gorączka nawracająca po kilku dniach poprawy (double sickening – wtórne zakażenie bakteryjne, np. zapalenie zatok lub płuc),
- duszność, przyspieszony oddech, ból w klatce piersiowej lub odksztuszanie ropnej plwociny (zapalenie płuc),
- silny jednostronny ból twarzy z ropnym wyciekiem, utrzymujący się ponad 10 dni (ostre bakteryjne zapalenie zatok),
- silny ból gardła z wysoką gorączką i nalotami na migdałkach, bez kaszlu (angina paciorkowcowa),
- ból ucha lub wyciek z ucha (zapalenie ucha środkowego),
- sztywność karku, silny ból głowy i światłowstręt (zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych),
- nasilona duszność lub świszczący oddech u chorego na astmę lub POChP (zaostrzenie choroby oskrzeli),
- objawy utrzymujące się ponad 3 tygodnie (możliwa inna przyczyna niż infekcja wirusowa).
Z czym różnicować przeziębienie
Nie każda infekcja górnych dróg oddechowych to przeziębienie. Grypa zaczyna się nagle, z wysoką gorączką, silnymi bólami mięśni i wyraźnym osłabieniem, podczas gdy przeziębienie narasta stopniowo i jest łagodniejsze. Alergiczny nieżyt nosa daje napadowe kichanie, świąd i wodnisty katar bez gorączki, często sezonowo i nawrotowo. Ostre bakteryjne zapalenie zatok różnicuje utrzymywanie się objawów ponad 10 dni, ropny wyciek, silny ból twarzy lub pogorszenie po wstępnej poprawie2. COVID-19 może dawać identyczne objawy, dlatego przy utracie węchu lub smaku i w sytuacji epidemicznej warto wykonać test. Angina paciorkowcowa to silny ból gardła z gorączką i nalotami, zwykle bez kaszlu i kataru.
Prosta wskazówka różnicowa przy pierwszym stole: nagły początek z wysoką gorączką i silnym osłabieniem przemawia raczej za grypą lub COVID-19 niż za przeziębieniem, a utrata węchu lub smaku jest sygnałem, by zaproponować test w kierunku COVID-19.
Rozpoznanie przeziębienia
Rozpoznanie jest wyłącznie kliniczne, na podstawie typowych objawów górnych dróg oddechowych o łagodnym nasileniu. Badania laboratoryjne i obrazowe nie są potrzebne, a testy w kierunku konkretnego wirusa wykonuje się jedynie przy różnicowaniu z grypą lub COVID-19.
Pacjentowi zaniepokojonemu brakiem szybkiej poprawy warto od razu powiedzieć, że objawy zwykle narastają przez 2–3 dni i ustępują w ciągu 7–10 dni, a leczenie jedynie łagodzi dolegliwości i nie skraca istotnie przebiegu infekcji.
Postępowanie przy pierwszym stole
Postępowanie opiera się na leczeniu objawowym i realistycznej informacji, że infekcja ustąpi samoistnie, ze stopniowaniem od metod niefarmakologicznych po skierowanie do lekarza1.
Podstawa niezależnie od nasilenia. Doradzaj odpoczynek, obfite nawodnienie oraz płukanie nosa roztworem soli, które może łagodzić objawy nosowe i jest bezpieczne, także u dzieci3.
Przy bólu głowy, bólu gardła, bólach mięśni lub gorączce rekomenduj paracetamol lub ibuprofen, które łagodzą dolegliwości bólowe, choć nie skracają infekcji ani nie znoszą objawów ze strony nosa4.
Przy dokuczliwej blokadzie nosa zaproponuj krótkotrwale donosowy lek obkurczający, który daje niewielką, przejściową poprawę drożności nosa5. Uprzedź, by nie stosować go dłużej niż 5 dni.
Pacjentowi, który chce aktywnie skrócić przeziębienie, możesz zaproponować pastylki z cynkiem rozpoczęte w ciągu 24 godzin od pierwszych objawów, bo mogą skrócić czas trwania choroby6.
Kieruj do lekarza pacjentów z objawami alarmowymi oraz z objawami utrzymującymi się ponad 3 tygodnie. Odradzaj antybiotyk, który w niepowikłanym przeziębieniu wirusowym nie przynosi korzyści2.
Farmakoterapia
Leki przeciwbólowe i przeciwgorączkowe
Pierwszy wybór na ból głowy, ból gardła, bóle mięśni i gorączkę. Łagodzą dolegliwości bólowe i obniżają gorączkę, ale nie wpływają na katar ani kaszel4.
- paracetamol – 500–1000 mg do 4 razy na dobę
- ibuprofen – 200–400 mg co 6–8 godzin
Donosowe leki obkurczające
Doraźnie na zatkany nos, nie do stosowania przewlekłego. Obkurczają naczynia błony śluzowej i przejściowo udrożniają nos, z niewielkim efektem klinicznym.
- ksylometazolina – 1 dawka do każdego nozdrza, dawkowanie zależy od preparatu (nie dłużej niż 5 dni – ryzyko polekowego nieżytu nosa)
- oksymetazolina – 1 dawka do każdego nozdrza (nie dłużej niż 5 dni)
Doustne leki obkurczające
Alternatywa dla postaci donosowej przy blokadzie nosa, obarczona ryzykiem działań ogólnoustrojowych. Obkurczają naczynia błony śluzowej po podaniu doustnym.
- pseudoefedryna – 60 mg do 4 razy na dobę (ostrożnie przy nadciśnieniu, chorobie wieńcowej, jaskrze i przeroście prostaty)
Preparaty złożone „na przeziębienie”
Wygodne przy kilku objawach naraz, u dorosłych i starszych dzieci dają niewielką korzyść ogólną, ale kosztem większego ryzyka działań niepożądanych i bez dowodów skuteczności u małych dzieci7. Łączą lek przeciwbólowy, obkurczający i często przeciwhistaminowy w jednej dawce.
- paracetamol z pseudoefedryną (z witaminą C lub bez) – dawkowanie zależy od preparatu
- paracetamol z fenylefryną – dawkowanie zależy od preparatu
Leki przeciwhistaminowe I generacji
Stosowane wyłącznie w preparatach złożonych, o minimalnym i klinicznie nieistotnym wpływie na objawy nosowe, z ryzykiem senności8. Działaniem antycholinergicznym mogą nieco zmniejszać wyciek z nosa i kichanie.
- difenhydramina, chlorfenamina, feniramina – w preparatach złożonych, dawkowanie zależy od preparatu
Cynk
Opcja dla pacjenta chcącego skrócić infekcję, skuteczna tylko przy wczesnym rozpoczęciu. Pastylki do ssania rozpoczęte w ciągu 24 godzin od pierwszych objawów mogą skrócić czas trwania przeziębienia6.
- cynk (octan lub glukonian) – pastylki do ssania kilka razy na dobę, rozpoczęte w ciągu 24 godzin (możliwy metaliczny posmak i nudności)
Witamina C
Nie zapobiega przeziębieniu w populacji ogólnej i nie jest skutecznym leczeniem doraźnym. Regularna suplementacja skraca czas trwania objawów jedynie w niewielkim stopniu9.
- witamina C – 0,2–1 g na dobę w regularnej suplementacji
Preparaty roślinne
Opcja wspomagająca o dowodach niskiej jakości. Wyciąg z Pelargonium sidoides może łagodzić objawy i skracać przeziębienie, choć jakość dowodów jest ograniczona10.
- wyciąg z Pelargonium sidoides (EPs 7630) – dawkowanie zależy od preparatu
Roztwory soli do nosa
Leczenie wspomagające, tanie i bezpieczne. Mechanicznie oczyszczają nos z wydzieliny i mogą łagodzić objawy nosowe.
- sól fizjologiczna lub roztwór hipertoniczny – do płukania nosa według potrzeby
Kaszel i ból gardła towarzyszące przeziębieniu leczy się objawowo jak w osobnych kartach tych dolegliwości.
Większość leków dostępnych bez recepty na przeziębienie ma słabe lub niepewne dowody skuteczności, a preparaty złożone przynoszą jedynie niewielką korzyść u dorosłych i starszych dzieci, przy zwiększonym ryzyku działań niepożądanych i braku skuteczności u małych dzieci7.
Edukacja pacjenta
- Odpoczynek i nawodnienie oraz cierpliwość, bo infekcja ustępuje samoistnie w 7–10 dni.
- Paracetamol lub ibuprofen na ból głowy, ból gardła i gorączkę.
- Płukanie nosa solą jako tanie i bezpieczne wsparcie przy katarze.
- Higienę rąk jako najskuteczniejszy sposób ograniczenia zakażenia domowników.
- Rozpoczęcie pastylek z cynkiem w pierwszej dobie, jeśli pacjent chce próbować skrócić przeziębienie.
- Antybiotyk, który w wirusowym przeziębieniu nie działa i naraża na działania niepożądane oraz antybiotykooporność.
- Stosowanie donosowych leków obkurczających dłużej niż 5 dni (ryzyko polekowego nieżytu nosa).
- Preparaty złożone u małych dzieci, u których brakuje dowodów skuteczności i bezpieczeństwa.
- Traktowanie witaminy C jako leczenia rozpoczętego dopiero po wystąpieniu objawów.
Powikłania i rokowanie przeziębienia
Rokowanie jest bardzo dobre, a objawy ustępują samoistnie w ciągu 7–10 dni. Rzadkie powikłania wynikają najczęściej z wtórnego zakażenia bakteryjnego lub zaostrzenia choroby przewlekłej:
- ostre bakteryjne zapalenie zatok przynosowych,
- zapalenie ucha środkowego, zwłaszcza u dzieci,
- zaostrzenie astmy lub POChP,
- rzadziej zapalenie oskrzeli lub zapalenie płuc.
Profilaktyka przeziębienia
Najskuteczniejszą metodą ograniczenia zakażenia jest higiena rąk oraz unikanie bliskiego kontaktu z osobami chorymi1. Rutynowa suplementacja witaminy C nie zapobiega przeziębieniom w populacji ogólnej.
Pacjentowi, który co roku prosi o „coś na odporność”, uczciwie powiedz, że najlepiej udokumentowaną i najtańszą metodą profilaktyki jest częste mycie rąk, a nie suplementy odpornościowe.
Źródła
- Allan GM i wsp. Prevention and treatment of the common cold: making sense of the evidence. CMAJ. 2014. [typ: przegląd] PMID: 24468694 ↩↩↩↩
- Harris AM i wsp. Appropriate Antibiotic Use for Acute Respiratory Tract Infection in Adults: Advice for High-Value Care From the American College of Physicians and the Centers for Disease Control and Prevention. Ann Intern Med. 2016. [typ: wytyczne] PMID: 26785402 ↩↩
- King D i wsp. Saline nasal irrigation for acute upper respiratory tract infections. Cochrane Database Syst Rev. 2015. [typ: metaanaliza] PMID: 25892369 ↩
- Kim SY i wsp. Non-steroidal anti-inflammatory drugs for the common cold. Cochrane Database Syst Rev. 2015. [typ: przegląd systematyczny] PMID: 26387658 ↩↩
- Deckx L i wsp. Nasal decongestants in monotherapy for the common cold. Cochrane Database Syst Rev. 2016. [typ: metaanaliza] PMID: 27748955 ↩
- Hemilä H i wsp. Zinc acetate lozenges for treating the common cold: an individual patient data meta-analysis. Br J Clin Pharmacol. 2016. [typ: metaanaliza] PMID: 27378206 ↩↩
- De Sutter AI i wsp. Oral antihistamine-decongestant-analgesic combinations for the common cold. Cochrane Database Syst Rev. 2022. [typ: przegląd systematyczny] PMID: 35060618 ↩↩
- De Sutter AI i wsp. Antihistamines for the common cold. Cochrane Database Syst Rev. 2015. [typ: metaanaliza] PMID: 26615034 ↩
- Hemilä H i wsp. Vitamin C for preventing and treating the common cold. Cochrane Database Syst Rev. 2013. [typ: metaanaliza] PMID: 23440782 ↩
- Timmer A i wsp. Pelargonium sidoides extract for treating acute respiratory tract infections. Cochrane Database Syst Rev. 2013. [typ: metaanaliza] PMID: 24146345 ↩
Zaloguj się, aby czytać dalej
Pełne opracowania opieka.farm – w tym materiały Rx – są dostępne dla zalogowanych. Załóż bezpłatne konto zawodowe: zajmuje minutę i odblokowuje całą bazę wiedzy.
